Thông tư 219/2013/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành ngày 31/12/2013, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2014, là văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Thuế giá trị gia tăng (GTGT) và Nghị định 209/2013/NĐ-CP. Đây là một trong những văn bản nền tảng và được sử dụng thường xuyên nhất trong thực tiễn kế toán, kiểm toán và tư vấn thuế tại Việt Nam, bởi lẽ hầu như mọi giao dịch mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ của doanh nghiệp đều liên quan đến việc xác định đối tượng chịu thuế, giá tính thuế, thuế suất và điều kiện khấu trừ, hoàn thuế GTGT theo Thông tư này.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Thông tư hướng dẫn về đối tượng chịu thuế, đối tượng không chịu thuế, người nộp thuế, căn cứ và phương pháp tính thuế, khấu trừ, hoàn thuế và nơi nộp thuế GTGT.

Người nộp thuế GTGT là tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế GTGT tại Việt Nam, không phân biệt ngành nghề, hình thức tổ chức kinh doanh, bao gồm cả doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, hộ cá nhân kinh doanh, và tổ chức, cá nhân nhập khẩu hàng hóa hoặc mua dịch vụ từ nước ngoài.

Đối tượng không chịu thuế GTGT

Điều 4 của Thông tư liệt kê 26 nhóm hàng hóa, dịch vụ thuộc diện không chịu thuế GTGT, trong đó những nhóm doanh nghiệp thường xuyên gặp phải trong thực tế bao gồm:

- Sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thủy hải sản chưa qua chế biến hoặc chỉ qua sơ chế thông thường, do tổ chức, cá nhân tự sản xuất bán ra và ở khâu nhập khẩu;

- Sản phẩm là giống vật nuôi, giống cây trồng;

- Dịch vụ tài chính, ngân hàng, kinh doanh chứng khoán (cấp tín dụng, chiết khấu, bảo lãnh ngân hàng, cho thuê tài chính, kinh doanh ngoại tệ, chuyển nhượng vốn...);

- Dịch vụ y tế, dịch vụ thú y;

- Dịch vụ giáo dục, dạy nghề;

- Bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm sức khỏe, bảo hiểm nông nghiệp;

- Chuyển quyền sử dụng đất;

- Nhà ở thuộc sở hữu nhà nước bán cho người đang thuê, nhà ở xã hội;

- Chuyển giao công nghệ, chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ; phần mềm máy tính;

- Vàng nhập khẩu dạng thỏi, miếng chưa chế tác thành trang sức;

- Hàng hóa, dịch vụ của hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu hàng năm từ 100 triệu đồng trở xuống.

Việc phân biệt chính xác giữa hàng hóa/dịch vụ không chịu thuế và hàng hóa/dịch vụ chịu thuế suất 0% có ý nghĩa quan trọng, vì hai nhóm này có nguyên tắc khấu trừ thuế đầu vào hoàn toàn khác nhau  nhóm không chịu thuế thì thuế GTGT đầu vào tương ứng không được khấu trừ, trong khi nhóm thuế suất 0% vẫn được khấu trừ toàn bộ.

Các trường hợp không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT

Điều 5 quy định 7 nhóm trường hợp tổ chức, cá nhân nhận các khoản thu không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT dù có phát sinh dòng tiền, đáng chú ý gồm: các khoản bồi thường, tiền thưởng, tiền hỗ trợ, tiền chuyển nhượng quyền phát thải; khoản thu lãi từ mua trái phiếu, cổ tức; doanh thu từ dịch vụ mua của tổ chức nước ngoài không có cơ sở thường trú tại Việt Nam trong một số trường hợp; góp vốn bằng tài sản để thành lập doanh nghiệp; điều chuyển tài sản cố định nội bộ giữa các đơn vị hạch toán phụ thuộc; và hoa hồng đại lý bán đúng giá hưởng hoa hồng của một số dịch vụ đặc thù. Đây là nhóm quy định thường bị nhầm lẫn với đối tượng không chịu thuế, nên cần được kiểm toán viên rà soát kỹ khi đối chiếu chứng từ.

Căn cứ tính thuế: giá tính thuế và thời điểm xác định thuế

Giá tính thuế (Điều 7) được quy định chi tiết theo từng loại hình giao dịch, ví dụ: giá bán chưa có thuế GTGT đối với hàng hóa, dịch vụ thông thường; giá nhập khẩu tại cửa khẩu cộng thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt (nếu có) đối với hàng nhập khẩu; giá tính thuế bằng không (0) đối với hàng biếu tặng theo giấy mời không thu tiền; giá bán trả một lần chưa thuế đối với hàng bán trả góp, trả chậm (không bao gồm lãi trả chậm); giá trị công trình, hạng mục công trình bàn giao chưa thuế đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt; giá chuyển nhượng bất động sản trừ giá đất được trừ đối với hoạt động kinh doanh bất động sản.

Thời điểm xác định thuế GTGT (Điều 8) là mốc quan trọng để xác định đúng kỳ kê khai:

- Đối với bán hàng hóa: thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hóa cho người mua, không phân biệt đã thu tiền hay chưa;

- Đối với cung ứng dịch vụ: thời điểm hoàn thành việc cung ứng dịch vụ hoặc thời điểm lập hóa đơn;

- Đối với xây dựng, lắp đặt: thời điểm nghiệm thu, bàn giao công trình, hạng mục công trình;

- Đối với hàng nhập khẩu: thời điểm đăng ký tờ khai hải quan.

Thuế suất

Thông tư quy định ba mức thuế suất áp dụng theo Điều 9, 10 và 11:

- Thuế suất 0%: áp dụng cho hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu, vận tải quốc tế, xây dựng công trình ở nước ngoài hoặc trong khu phi thuế quan, kèm theo điều kiện chặt chẽ về hợp đồng, chứng từ thanh toán qua ngân hàng và tờ khai hải quan.

- Thuế suất 5%: áp dụng cho các nhóm thiết yếu như nước sạch, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, thiết bị y tế, giáo cụ giảng dạy, sách, dịch vụ khoa học công nghệ, nhà ở xã hội...

- Thuế suất 10%: là mức thuế suất phổ thông, áp dụng cho hàng hóa, dịch vụ không thuộc diện quy định tại Điều 4, Điều 9 và Điều 10.

Một nguyên tắc quan trọng là mức thuế suất được áp dụng thống nhất cho từng loại hàng hóa, dịch vụ qua tất cả các khâu nhập khẩu, sản xuất, gia công hay kinh doanh thương mại.

Phương pháp tính thuế

Thông tư quy định hai phương pháp tính thuế GTGT tại Điều 12 và Điều 13:

- Phương pháp khấu trừ thuế, áp dụng cho cơ sở kinh doanh có doanh thu hàng năm từ bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ từ 1 tỷ đồng trở lên và thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, hóa đơn, chứng từ theo quy định (hoặc đăng ký tự nguyện áp dụng). Số thuế phải nộp được xác định bằng thuế GTGT đầu ra trừ thuế GTGT đầu vào được khấu trừ.

- Phương pháp tính trực tiếp trên GTGT, áp dụng cho doanh nghiệp có doanh thu dưới 1 tỷ đồng, hộ, cá nhân kinh doanh, và một số tổ chức, cá nhân nước ngoài không thực hiện đầy đủ chế độ kế toán. Số thuế phải nộp được tính theo tỷ lệ % trên doanh thu, cụ thể: 1% đối với phân phối, cung cấp hàng hóa; 5% đối với dịch vụ, xây dựng không bao thầu nguyên vật liệu; 3% đối với sản xuất, vận tải, dịch vụ có gắn với hàng hóa, xây dựng có bao thầu nguyên vật liệu; và 2% đối với các hoạt động kinh doanh khác. Riêng hoạt động mua bán, chế tác vàng, bạc, đá quý áp dụng phương pháp tính trực tiếp trên giá trị gia tăng với thuế suất 10%.

Khấu trừ thuế GTGT đầu vào

Đây là nội dung được kiểm toán viên và cơ quan thuế đặc biệt quan tâm khi rà soát tính tuân thủ của doanh nghiệp. Theo Điều 14 đến Điều 17, thuế GTGT đầu vào của hàng hóa, dịch vụ dùng cho sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế GTGT được khấu trừ toàn bộ. Trường hợp hàng hóa, dịch vụ mua vào dùng đồng thời cho cả hoạt động chịu thuế và không chịu thuế, doanh nghiệp phải hạch toán riêng; nếu không hạch toán riêng được thì phân bổ theo tỷ lệ doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu.

Điều kiện để được khấu trừ thuế GTGT đầu vào (Điều 15) gồm hai yếu tố bắt buộc:

- Có hóa đơn GTGT hợp pháp của hàng hóa, dịch vụ mua vào, hoặc chứng từ nộp thuế GTGT khâu nhập khẩu;

- Có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt đối với hàng hóa, dịch vụ mua vào (bao gồm cả hàng nhập khẩu) có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên, trừ trường hợp tổng giá trị hàng hóa, dịch vụ mua vào từng lần theo hóa đơn dưới 20 triệu đồng.

- Riêng đối với hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu, Điều 16 và Điều 17 quy định thêm điều kiện về hợp đồng, tờ khai hải quan và đặc biệt là chứng từ thanh toán qua ngân hàng — đây là nhóm điều kiện dễ phát sinh sai sót và thường là trọng tâm khi cơ quan thuế thanh tra hồ sơ hoàn thuế xuất khẩu.

Hoàn thuế GTGT

Điều 18 quy định các trường hợp cơ sở kinh doanh được hoàn thuế GTGT, bao gồm:

- Cơ sở kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khấu trừ có số thuế GTGT đầu vào chưa được khấu trừ hết, lũy kế liên tục từ 12 tháng (hoặc 4 quý) trở lên;

- Cơ sở kinh doanh mới thành lập từ dự án đầu tư đang trong giai đoạn đầu tư, chưa đi vào hoạt động, có thời gian đầu tư từ 1 năm trở lên, nếu số thuế GTGT lũy kế của hàng hóa, dịch vụ mua vào phục vụ đầu tư từ 300 triệu đồng trở lên;

- Cơ sở kinh doanh có hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu trong tháng/quý, nếu số thuế GTGT đầu vào chưa khấu trừ hết của hàng xuất khẩu từ 300 triệu đồng trở lên;

- Cơ sở kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khấu trừ khi chuyển đổi sở hữu, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, giải thể, phá sản, chấm dứt hoạt động có số thuế nộp thừa hoặc số thuế đầu vào chưa khấu trừ hết;

Chương trình, dự án sử dụng vốn ODA không hoàn lại hoặc viện trợ nhân đạo; đối tượng hưởng ưu đãi miễn trừ ngoại giao; người nước ngoài mang hộ chiếu xuất cảnh mang theo hàng hóa mua tại Việt Nam.

Thông tư cũng quy định rõ công thức tính số thuế GTGT được hoàn tương ứng cho từng trường hợp, đặc biệt là công thức phân bổ khi doanh nghiệp vừa có hoạt động xuất khẩu vừa có hoạt động kinh doanh trong nước.

Nơi nộp thuế

Điều 20 quy định nguyên tắc người nộp thuế kê khai, nộp thuế GTGT tại địa phương nơi sản xuất, kinh doanh. Trường hợp có cơ sở sản xuất hạch toán phụ thuộc tại tỉnh, thành phố khác với nơi đóng trụ sở chính, doanh nghiệp phải nộp thuế tại cả hai địa phương theo tỷ lệ quy định; áp dụng tương tự đối với hoạt động bán hàng vãng lai ngoại tỉnh và dịch vụ viễn thông trả sau.

Ý nghĩa đối với công tác kế toán và kiểm toán

Thông tư 219/2013/TT-BTC là căn cứ pháp lý nền tảng mà kiểm toán viên thường xuyên đối chiếu khi thực hiện các thủ tục kiểm tra tính đúng đắn của việc xác định đối tượng chịu thuế, giá tính thuế, thuế suất áp dụng, cũng như điều kiện khấu trừ và hoàn thuế GTGT của doanh nghiệp. Trong thực tế kiểm toán, những sai sót phổ biến nhất thường liên quan đến: áp dụng sai thuế suất cho hàng hóa/dịch vụ đặc thù; thiếu chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt đối với hóa đơn từ 20 triệu đồng trở lên; không phân bổ đúng thuế đầu vào dùng chung cho hoạt động chịu thuế và không chịu thuế; và hồ sơ hoàn thuế xuất khẩu không đáp ứng đầy đủ điều kiện về chứng từ thanh toán qua ngân hàng.

Cần lưu ý rằng kể từ khi ban hành, Thông tư 219/2013/TT-BTC đã được sửa đổi, bổ sung bởi nhiều văn bản sau này (như các Thông tư 26/2015, 130/2016, 25/2018, 43/2021 và các nghị định liên quan). Do đó, khi áp dụng vào một nghiệp vụ cụ thể, doanh nghiệp và kiểm toán viên cần đối chiếu thêm với các văn bản sửa đổi, bổ sung hiện hành để đảm bảo áp dụng đúng quy định tại thời điểm phát sinh giao dịch.

Bài viết dưới đây tóm lược các nội dung cốt lõi của Thông tư, nhằm giúp doanh nghiệp và người làm công tác kế toán, kiểm toán có cái nhìn tổng quan trước khi tra cứu chi tiết từng điều khoản khi phát sinh nghiệp vụ cụ thể. Anh/Chị có thể xem chi tiết Thông Tư tại đây: